Osobę z lękliwym (unikającym) zaburzeniem osobowości charakteryzuje trwające latami zahamowanie w kontaktach z innymi ludźmi, zarówno osobistych, jak i zawodowych. Doświadczają one ponadto poczucia nieprzystosowania, wydają się sobie nieatrakcyjne i gorsze od innych. Łączy się z tym nadmierne wyczulenie na ewentualną krytykę i obawa odrzucenia lub zawstydzenia.

W kontaktach mogą sprawiać wrażenie „cichych”, wręcz „niewidocznych”. Ludzie z osobowością lękliwą mają skłonność do postaw unikających i co wycofywania się z różnych aktywności, zadań, nie podejmują wyzwań i decyzji, w ważnych życiowo momentach, np. po zakończeniu studiów lub pod odchowaniu dzieci.

W związku z tym prowadzą tryb życia, który w opisie psychiatrycznym jest nazywany ograniczonym – nie robią wielu rzeczy, które mogłyby robić, ale się z nich wycofały. Osoby te potrzebują bliskich związków emocjonalnych, ale oczekują pełnego bezpieczeństwa i akceptacji w tym zakresie. Często zatem unikają kontaktów z innymi i wycofują się z relacji, mimo istnienia wewnętrznej potrzeby bliskości z innymi. W tym obszarze często wygrywa u nich jednak lęk i obawy przez odrzuceniem, upokorzeniem i zawstydzeniem, a ponieważ uzyskanie długotrwałej, bezwarunkowej akceptacji bywa niełatwe, osoby te mogą ostatecznie doświadczać samotności i obniżenia nastroju.

Kryteria, na których podstawie psychiatrzy opierają diagnozę tego rodzaju osobowości to:

uporczywe i wszechogarniające uczucie napięcia i niepokoju

poczucie społecznej nieadekwatności, indywidualnej nieatrakcyjności lub niższości w stosunku do innych osób

nadmierna koncentracja na byciu krytykowanym lub odrzucanym w sytuacjach społecznych

niechęć do wchodzenia w bliższe związki z ludźmi, o ile nie zapewniają akceptacji

ograniczony styl życia z powodu potrzeby zapewniania sobie psychologicznego bezpieczeństwa

unikaniem kontaktów społecznych lub zawodowych, które pociągają za sobą istotny kontakt z ludźmi, z powodu obawy przed krytyką, nieakceptacją lub odrzuceniem